راز آرامگاه زرتشت در مزارشریف

مزار شریف

مزارشریف، آرامگاه اشوزرتشت  است یا امام علی (ع)  یا یکی نوادگان علی؟

بسیاری از مکان مقدس ایران باستان که متعلق به زرتشتیان بود یا آتشکده بودند یا  مهرکده  و مهراب که بیشتر آنها به مساجد جامع یا یا امام زاده ها تبدیل شدند و در بسیاری از این آتشکده ها نوادگان امامان شیعه را دفن کردند تا مکان های مقدس ایران باستانی محفوظ بماند.

کتیبه ای از شاعر ملی و باستانی ایران زمین یعنی حکیم جامی در مزار شریف است. او  چنین سروده است:

«گویند که بیت مصطفی در نجف است
در بلخ بیا ببین چه بیت الشرف است
جامی نه عدن گوی و نه بین الجبلین
خورشید یکی و نورش از هر طرف است»

اسناد تاریخی ایران باستان و زرتشتیان گواهی می دهد که روز ششم فروردین (حمل) (خرداد روز) زاد روز  حضرت اشوزرتشت است.  آیین های پر شکوه نوروز به ویژه روز ششم فروردین که زادر روز زرتشت است همراه با جشن و سرور به وسیله ی افغان ها برگزار می شود.
در افغانستان، این جشن در مزار شریف و کابل، رنگ و بویی دیگر دارد. بیشتر افغان ها آرزو دارند هنگام نوروز، در مزار شریف باشند، زیرا برخی پیروان اهل سنت، گنبد و بارگاه مزار شریف را آرامگاه علی (ع) می شناسند.
پیروان شیعه بر این باورند که قدمگاه حضرت علی است و زرتشت پژوهان بر این نکته انگشت می گذارند که برابر سندهای تاریخی، آن جا به گمان قوی آرامگاه اشوزرتشت است، زیرا زرتشت در بلخ کشته شد و در همان جا او را به خاک سپردند. علت انتساب این مکان به بزرگان اسلامی را نیز، این نکته می دانند که پس از پیدایش اسلام، ایرانیان خواستند تا مکان های مقدسشان  دستخوش تاراج و دشنام اعراب نشود و از این روی، نام های اسلامی بر آن نهادند؛ مانند تخت سلیمان، مسجد ابراهیم، مزار شریف و… .

شاهنامه به خوبی راوی این داستان است:

«سپاهی زتوران بیامد به بلخ
که شد مردم بلخ را روز تلخ
همه بلخ پر غارت و کشتن است
وز ایدر تو را روی برگشتن ست
شهنشاه لهراسب در شهر بلخ
بکشتند و شد روز ما تار و تلخ
وز آن به نوش آذر اندر شدند
رد و هیربد را همه سر زدند
ز خونشان فروزنده آتش بمرد
چنین بدکنش خوار نتوان شمرد»

پس از شهادت زرتشت با 72 تن از یارانش، پیروان او وی را در همان مکان آتشکده«انوش آذر» که مزار شریف امروزی است به خاک سپردند.
دکتر فرهنگ مهر در کتاب فلسفه ی زرتشت می نویسد: «بنا بر سنت زرتشتی اشوزرتشت در بلخ هنگامی که سر گرم پرستش اهورا مزدا بود ، به دست(تورابراتور) کشته شد . بنا بر سنت، زرتشت 77 سال داشت. سال ها پیش در یکی از مسافرت هایم به افغانستان در مزار شریف (که مشهور به مزار علی است) از یک نفر شنیدم که می گفت مزار شریف ، مزار یکی از بزرگان پیش از اسلام بوده است و بعد از تسلط اسلام ، برای جلو گیری از تخریب ، آن را مزار علی خوانده اند ، در حالیکه مسلم است که آرامگاه علی در نجف است.»
دکتر حسین وحیدی در کتاب شهر روشن زرتشت به نقل از پژوهش دکتر صادق کیا می نویسد که : «چندی نگذشت که یاران زرتشت پیکر او را بر گرفتند و به آرامگاه بزرگ بردند، صادق کیا می نویسد(که مزار شریف در افغانستان آرامگاه زرتشت است)»

pourdavoud

همچنین در منبع دیگری از قول استاد پور داود ایران شناس بزرگ معاصر آمده است که مزار شریف آرامگاه حضرت زرتشت است.
مسعودی در کتاب مروج الذهب می نویسد که: «برمکیان پیش از اسلام تولیت خانه نوبهار ، آتشکده ی بلخ(انوش آذر) را داشتند.»مسعودی یگانه مورخی است که بر خلاف دیگر تاریخ نگاران تازی نوبهار را آتشکده می گوید.
فضل بن یحیی برمک وقتی کمر به خدمت تازیان می بندد و در جهت رضای خلیفه عرب به تحقیر و توهین آیین و کیش نیایی خویش بر می ایستد، می گوید : «فضل بن یحیی ، علمای بلخ را بر دروازه نوبهار طلب کرده ، و فرموده است که جد من بدین مشهور است که نوبهار که قبله مغان است ، بنا کرده ی اوست ، مرا کاری فرمایید که از آن عار بیرون بیایم.» توضیح آنکه مغان مقوله ی مذهبی مربوط به آیین زرتشتی است.
« هنگامی که عبدالله بن کریز خراسان را فتح کرد ، قیس بن هیثم را حاکم بلخ قرار داد . قیس به بلخ رفت و نوبهار را ویران کرد این کار بدست عطا بن صائب انجام گردید در سال 40 هجری»

به آشیانه چه کردند بادهای جنوب که سوخت پنجره ها و نشان ز شیشه نماند…

در زمان سلطان حسین میرزا (بایقرا) آرامگاه حضرت زرتشت ، به نام روضه علی بازسازی می شود. و این امر در اثر هوشیاری مردی به نام شمس الدین محمد که می خواسته آرمگاه حضرت زرتشت به هر نام و نشان که باشد باید تا زمان فرارسیدن و باز گویی واقعیت ها تعمیر گردد، صورت پذیرفته است.

میرغلام محمد غبار در کتاب افغانستان در مسیر تاریخ می نویسد : «…(مقبره مزارشریف) در ولایت بلخ است که در سال 1480 در عهد سلطان حسین میرزا اعمار گردیده است. مردی به نام شمس الدین محمد که خودش را به شیخ بایزید بسطامی صوفی معروف منتسب می نمود کتابی غیر موثق به سلطان حسین نشان داد و گفت که در عهد سلطان سنجر سلجوقی تالیف گردیده و طبق تذکر این کتاب بایستی مزار امیرالمومنین علی بن ابی طالب در قریه (خواجه خیران) بلخ بوده باشد . چون صحت این روایت از نظر تاریخی مشکوک بود ، سلطان حسین وقتی از هرات به بلخ رفت قریه خواجه را مورد جستجو قرار داد و گنبد و قبری با لوحه ی سنگی دید ، در این لوحه ی سنگی عبارت ذیل را نوشته بودند: «هذا قبر اسداله اخ رسول الله علی ولی الله.» گرچه از نظر تاریخی چنین چیزی درست نیست، با این حال سلطان حسین امر کرد تا بالای عمارت، گنبد و بارگاه موجود را بساختند و بازار و حمامی بنیاد نهادند.»

ایرانیان زرتشتی تا پیش از یورش تازیان می دانستند که آرامگاه زرتشت پیامبر اینجا می باشد ولی پس از آنکه همه ی آثار نوشته شده ی ایرانیان به وسیله ی تازیان سوزانیده شد نسل های بعد از هویت و تاریخ خود بی اطلاع ماندند.
به طوری که تا قبل از مسافرت حسن صباح به مصر و بازدید وی از کتابخانه های اسکندریه و پیش از تکثیر و توزیع شاهنامه فردوسی ایرانیان هیچ گونه آگاهی از هویت خود نداشتند. هم اکنون از این قبیل مکان های ملی در ایران زمین به شمارگان زیادی موجود است(مانند آرامگاه یعقوب لیث در نزدیکی دزفول،آتشکده آذرگشنسب در شیز،آرامگاه کورش بزرگ و…) که با همین آینده نگری و دوراندیشی محفوظ مانده اند.

نوشتار دوم

درباره دین مزدیسنا و خود زرتشت ابهامات زیادی وجود دارد، و با اینکه پژوهش های زیادی درباره موضوعات مختلف آن صورت گرفته است اما اختلافات زیادی بین پژوهشگران وجود دارد که خود از ناکافی بودن داده ها در این باره حکایت می کند. یک از این مووضوعات محل آرامگاه پیامبر این دین یعنی زرتشت است.

یکی از نظریات در این باره شهر «مزار شریف» در افغانستان است. این شهر که در 10 کیلومتری شهر باستانی بلخ قرار دارد دارای مزاری است که امروزه این مزار منسوب به علی(ع) امام اول شیعیان می باشد. ولی همانطور که حتماً می دانید، مزار علی(ع) در شهر نجف عراق قرار دارد. اما برخی معتقدند که این مزار در واقع مزار پیامبر باستانی ایران، زرتست است. دلایلی هم می آورند، که برخی از آنها در زیر آمده، اما هنوز تردید هایی جدی به این موضوع وجود دارد. و شخصاً هم هنوز قانع نشده ام.

اما دلایل محققین موافق این نگره:
1- زرتشت در بلخ زندگی می کرده و در همین شهر هم به ترویج و گسترش دین خود پرداخته، همچنین محل شهادت ولی آتشکده «آنوش آذر» یا همان خانه «نوبهار» می دانند و شاهنامه هم به این واقعه اشاره دارد. محل این آتشکده امروزه مشخص نیست ولی گمان می رود همان مسجد کبود در مزار شریف باشد.
روایت شاهنامه:
سپاهی ز توران بیامد به بلخ/که شد مردم بلخ را روز تلخ
همه بلخ پر غارت و کشتن است/وز ایدر تو را روی برگشتن ست
شهنشاه لهراسب در شهر بلخ/بکشتند و شد روز ما تار و تلخ
وز آن به نوش آذر اندر شدند/رد و هیربد را همه سر زدند
ز خونشان فروزنده آتش بمرد/چنین بدکنش خوار نتوان شمرد

2- در قرون اولیه بزرگان ایرانی برای نگهداری از آثار باستانی و جلوگیری از تخریب آنها توسط اعراب یا سایر مسلمانان، به این مکان ها نام های مذهبی می داده اند، مثلاً «شیز» یا «آتشکده آذر گشسب» به «تخت سلیمان» یا آرامگاه کورش کبیر در پاسارگاد به «قبر مادر سلیمان» نامیده می شد و مانند اینها که ممکن است مزار شریف هم از این دست باشد که در متون قدیمی تلی که از خرابه ها در قرن ششم در این محل وجود داشته به «تل علی» موسوم بوده است. و ممکن است نام «مزار علی» هم بعدها از همین نام گرفته شده باشد.

3- موضع دیگر این است که در زمان عباسیان برمکیان ادعای نگهداری از این مکان را داشتند. مسعودی در کتاب “مروج الذهب” می نویسد که: «برمکیان پیش از اسلام تولیت خانه نوبهار ، آتشکده ی بلخ (انوش آذر) را داشتند.» البته مسعودی یگانه مورخی است که بر خلاف دیگر تاریخ نگاران عرب نوبهار را آتشکده می داند. برمکیان که خود را وابسته به ادیان باستانی ایران می دانستند ممکن است از واقعیت های این مکان مطلع بوده باشند.

4- هر سال در روز هفته نخست فروردین نوروز در این مکان گسترده تر از هر جای دیگری جشن گرفته می شود، توجه شما را به این نکته جلب می کنم که  هیچ یک از دو تاریخ ولادت و شهادت علی(ع) در نوروز رخ نداده است، در حالی که اسناد تاریخی و نوشته های آریایی نشان می دهد که روز ششم فروردین زادروز پیام آور راستی حضرت اشو زرتشت است. پس ممکن است این آیین پر شکوه نوروز به ویژه روز ششم فروردین که همراه با جشن و سرور به وسیله ی افغان ها برگزار می شود دارای یک پیام باستانی و اجدادی و یک همبستگی ملی با ما ایرانیان، به ویژه زرتشتیان باشد.

اما دلایلی که شخصاً به آن رسیده ام.

1- اگر به توپوگرافی منطقه بلخ نگاه کنیم، در جنوب کوه های بلند رشته کوه های مرکزی افغانستان قرار دارد و در شمال سرزمین های پست ماوراءالنهر، در این میان شهر بلخ در یکی از دشت های شمال کوه های بامنگان(Bamangan، رشته ای از کوه های هندوکش) قرار دارد. شاخه ای از رود آمو دریا که همین کوه ها سرچشمه می گیرد از نزدیک شهر بلخ عبور می کند و محل شهر فعلی مزار شریف نیز محل تقاطع بخشی از جاده ابریشم (که در امتداد شرق به غرب از بلخ به سمت ختن) کشیده شده و مسیر این رود است که از جنوب به سمت دشت های شمالی پیش می رود. از طرف دیگر ، از آنجایی که زرتشتیان به اصالت وجود محلی که چهار عنصر سازنده جهان در آن است معتقد بوده اند، همواره مکانهای مقدس و مهم را در محلی قرار می دادند که آب در آنجا حضور دائمی دارد زیرا سه عنصر دیگر یعنی خاک، باد(هوا) و آتش قابل تهیه بودند و فقط نیاز بود که آب باشد، به عنوان مثال آتشکده آذر گشسب در کنار یک دریاچه جوشنده آتشفشانی، آتشکده نیاسر در روی یک چشمه پرآب و آتشکده شهر اردشیر خوره در فیروزآباد استان فارس در کنار یک برکه طبیعی ساخته شده است. بنابراین از نظر مکان یابی بهترین محل برای ساختن یک آتشکده در نزدیک شهر بلخ همین محل «مزار شریف» است.

2- زرتشتیان آیین خاکسپاری به شیوه مسلمانان ندارند و برخی از آرامگاه های آنها صرفاً جنبه نمادین دارد، بنابراین اگر «خانه نوبهار» را آتشکده بدانیم، در این صورت ممکن است این محل محل عبادت و شهادت زرتشت بوده باشد و از این جهت به بارگاه زرتشت شناخته شده باشد.البته برخی خانه نوبهار را معبدی بودایی و برمکیان را نیز دارای نیاکان بودایی می دانند.

3- این مکان به قریه «خواجه خیر» شهرت داشته و این نام نیز با نام گذاری های مکان های باستانی پس از اسلام شباهت دارد مانند کوه خواجه، دکان خواجه و… که در فلات مرکزی ایران به تعداد زیاد وجود دارد.

khorshidian

دکتر موبد اردشیر خورشیدیان می گوید:
«بنا به باور دانشمندان، آرامگاه اشوزرتشت در افغانستان و در مزار شریف واقع می باشد. همان جائی که بنا به باور شیعه،‌که بیشتر مردم این شهر هستند، آرامگاه حضرت علی(ع) می باشد. در حالی که مقبره حضرت علی(ع) در عراق واقع است و از نظر تاریخی هرگز ایشان به افغانستان گذر نکرده اند…
برای این به این شهر مزار شریف گفته اند که مردم می دانستند که یک مزار شریفی در شهرشان وجود دارد که برای نگهداری آن بایستی یک نام مقدس به آن بدهند، نام باستانی شهر مزارشریف هم بلخ بوده و این استان هنوز هم بلخ نام دارد و در اوستا مکررا ذکر شده که بلخ محل پادشاهی شاه گشتاسب بوده، که اشوزرتشت دین خود را ارائه و تبلیغ می کرده، و در این شهر نیز به شهادت رسیده است.» (پاسخ به پرسشهای دینی زرتشتیان، ص 27)

باستان شناس روسی ویکتور سری یانیدی با حفاری هایی در جنوب ترکمنستان در استان مرو که در گزشته آن را مرگوش یا بعدا مرجانا مینامیدند و مانند بلخ یکی از مراکز بزرگ فرهنگی آن زمانهای دوردست بود اعلام کرد که این منطقه زادگاه زرتشت و نخستین جایگاهی است که زرتشت پیام خود را اعلام کرده. او این نظریه را برپایه کشف چند نیا یشگاه زرتشتی و آتشکده مربوط به 3000 پیش از میلاد مسیح، که دارای مکان برگزاری مراسم هم بودند اعلام کرد.
الته در این مورد باید چشم براه پژوهشهای

همچنین به تقدس مزار شریف در متاب های زرتشتی و ایران باستان به علت محل شهادت زرتشت اشاره شده است. بخش هایی از داستان کربلا و شهادت امام حسین مخصوصا عدد 72 تن از داستان مرگ زرتشت اقتباس شده است.
72 عدد مقدس زرتشتیان وایرانیان باستان است که در اوستا امده است ستون های تخت جمشید هم به عدد 72 است.

One comment on “راز آرامگاه زرتشت در مزارشریف

  1. در بند هشتم کتاب پهلوی شهرستانهای ایران نام شهر ونابک (یا نوازک) که در سمت بلخ بامیک قرار داشته با شهر دارای آتشکده ونابک (دوستدار خدا) یعنی مزار شریف حالیه مطابقت دارد. نام این آتشکده در شاهنامه نوش آذر (انوش آذر= آتش جاودانی) یاد شده است. نام ونابک (دوستدار خدا) که تعلق آن به ایزد مهر را نشان می دهد بعداً با امام علی (علی ولی الله) جایگزین شده است.

پاسخ دهید